टोखा, काठमाडौँ , २९ पुस २०८२:

माघे सङ्क्रान्ति (घिउ चाकु संल्हु) आउन अब दुई दिन मात्र बाँकी छ। जाडोको विदाई र न्यानो दिनको सुरुवातको प्रतीक मानिने यो पर्वका लागि काठमाडौँको उत्तरी क्षेत्रमा अवस्थित ऐतिहासिक सहर टोखा यतिबेला ‘चाकु’मय बनेको छ। नेपालकै ६० प्रतिशतभन्दा बढी चाकुको माग धान्ने टोखाका उद्योगहरूमा अहिले कामदारलाई भ्याइनभ्याइ छ।

टोखा र चाकुको ऐतिहासिक सम्बन्ध

नेवारी भाषामा ‘तु’ को अर्थ उखु र ‘ख्यः’ को अर्थ फाँट हुन्छ। प्राचीन समयमा यहाँ उखुको ठुलो खेती हुने भएकाले यस ठाउँको नाम ‘तुख्यः’ हुँदै ‘टोखा’ रहन गएको जनविश्वास छ। उखु खेतीको यही ऐतिहासिक जगमा यहाँ चाकु बनाउने सीपले पुस्ताौँदेखि निरन्तरता पाउँदै आएको छ।

माघे सङ्क्रान्तिमा चाकुको महत्त्व

आयुर्वेद र संस्कृति दुवै दृष्टिकोणले माघे सङ्क्रान्तिमा चाकु खानुको विशेष अर्थ छ:

• शारीरिक न्यानोपन: जाडो महिनामा शरीरलाई आवश्यक पर्ने तातोपन चाकुबाट प्राप्त हुन्छ। यसले शरीरमा ऊर्जा दिन्छ।
• रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता: सख्खर, घिउ, खुवा र विभिन्न ड्राइ फ्रुट्स (बदाम, नरिवल, मरिच) मिसाएर बनाइने हुनाले यसले जाडोमा लाग्ने रोगसँग लड्ने शक्ति बढाउँछ।
• सांस्कृतिक महत्त्व: नेवार समुदायमा यस दिनलाई ‘घिउ चाकु संल्हु’ भनिन्छ, जहाँ परिवारका ज्येष्ठ सदस्यले कनिष्ठहरूको टाउकोमा तेल लगाइदिने र घिउ-चाकु खुवाउने परम्परा छ।

चाकु बनाउने प्रविधि र बजारको अवस्था

टोखाका उद्योगहरूमा अहिले सादा चाकु, मसला चाकु, विशेष खुवा चाकु, र पुष्टकारीको उत्पादन तीव्र पारिएको छ। सख्खरलाई ठुला भाँडामा पगालेर, त्यसलाई निश्चित तापक्रममा उमालेपछि चिसो पारिन्छ र काठको खम्बामा टाँसेर पटक-पटक तन्काउँदै यसको रङ चम्किलो र बनावट नरम बनाइन्छ।

यस वर्षको बजार परिदृश्य केही फरक छ। स्थानीय उखु खेती कम हुँदै गएकाले व्यवसायीहरूले तराई र भारतबाट आउने सख्खरमा भर पर्नुपरेको छ। तैपनि टोखाको चाकुको स्वाद र गुणस्तरका कारण उपत्यकाका असन, इन्द्रचोकदेखि पोखरा, बुटवल र विदेशमा रहेका नेपालीहरूबाट समेत उच्च माग आइरहेको व्यवसायी बुद्ध श्रेष्ठ बताउनुहुन्छ।

टोखामा ‘चाकु दिवस’ को तयारी

स्थानीय संस्कृति र उद्योगलाई प्रवर्द्धन गर्न टोखा नगरपालिका र विभिन्न गुठीहरूले माघे सङ्क्रान्तिको अवसरमा ‘चाकु उत्सव’ तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमको आयोजना गर्ने तयारी गरेका छन्। यसले नयाँ पुस्तालाई परम्परागत सीपप्रति आकर्षित गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

बढ्दो सहरीकरणका बीच पनि टोखाले आफ्नो पहिचानलाई चाकुको माध्यमबाट जीवित राखेको छ। माघे सङ्क्रान्तिको यो गुलियो पर्वले हामी सबैको जीवनमा मिठास र सुस्वास्थ्य ल्याओस्।