अन्तरिक्षमा नेपालको अर्को फड्को: नेपाली विद्यार्थीले बनाएको ‘मुनाल’ उपग्रह आज सफलतापूर्वक प्रक्षेपण
काठमाडौँ , पुस २८, २०८२ :
नेपालको अन्तरिक्ष यात्रामा आज एउटा ऐतिहासिक अध्याय थपिएको छ। काभ्रेका तीन विद्यालयका हाई-स्कुल (माध्यमिक तह) का विद्यार्थीहरूले तयार पारेको ‘मुनाल’ (MUNAL) नामक नानो स्याटेलाइट (नानो उपग्रह) आज बिहान सफलतापूर्वक अन्तरिक्षमा प्रक्षेपण गरिएको छ।
भारतीय समयअनुसार आज बिहान १०:१७ बजे (नेपाली समय १०:३२ बजे) भारतको आन्ध्र प्रदेशस्थित सतिश धवन अन्तरिक्ष केन्द्र (श्रीहरिकोटा) बाट भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान संगठन (ISRO) को PSLV-C62 रकेटमार्फत मुनाल उपग्रह अन्तरिक्षमा पठाइएको हो। यो उपग्रहलाई ‘राइडसेयर पेलोड’ का रूपमा अन्य १५ वटा उपग्रहहरूसँगै पृथ्वीको तल्लो अक्ष (Low Earth Orbit) मा स्थापित गरिएको छ।
मुनाल उपग्रहका मुख्य विशेषताहरू
मुनाल उपग्रह केवल एक यन्त्र मात्र नभई नेपाली विद्यार्थीहरूको सिर्जनात्मक क्षमताको प्रतीक पनि हो।
- निर्माण: यसको निर्माणमा काभ्रेको काठमाडौँ विश्वविद्यालय हाई स्कुल (KUHS), चैतन्य माध्यमिक विद्यालय र सञ्जिवनी नमुना माध्यमिक विद्यालयका ९ जना विद्यार्थीहरूको मुख्य भूमिका रहेको छ।
- आकार र तौल: यो १-यु (1U) क्युबस्याट (CubeSat) हो, जसको आकार १०x१०x१० सेन्टिमिटर र तौल करिब १.३ किलोग्राम रहेको छ।
- नयाँ प्रविधि: यसमा पहिलो पटक आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) प्रविधिको प्रयोग गरिएको छ, जसले अन्तरिक्षबाट खिचिएका तस्बिरहरूलाई वर्गीकरण गर्न मद्दत गर्नेछ।
- उद्देश्य: यसको मुख्य कार्य पृथ्वीको सतहको वनस्पति घनत्व (Vegetation Density) को तथ्याङ्क सङ्कलन गर्नु र नेपालको आफ्नै स्याटेलाइट ‘सिस्टम-अन-चिप’ को परीक्षण गर्नु हो।
मुनाल उपग्रहको सफल प्रक्षेपणपछि यसको सञ्चालन ललितपुरको खुमलटारस्थित नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा–प्रतिष्ठान (NAST) मा रहेको ग्राउन्ड स्टेसनबाट गरिनेछ। नास्टका सचिव डा. रवीन्द्रप्रसाद ढकालका अनुसार यो उपग्रह करिब ६ महिनासम्म सञ्चालनमा रहने अपेक्षा गरिएको छ। यस अघिको ‘नेपाली स्याट-१’ जापानबाट प्रक्षेपण गरिएको थियो भने मुनाल नेपालमै दर्ता भएर अन्तरिक्षमा जाने पहिलो विद्यार्थी निर्मित उपग्रह हो।
किन महत्वपूर्ण छ यो उपलब्धि?
स्वदेशी प्रविधिको विकास: अन्तरिक्ष प्रतिष्ठान नेपालको प्राविधिक सहयोगमा विद्यार्थीहरूले नै यसको डिजाइन र निर्माण गरेका हुन्।
अन्तरिक्ष कूटनीति: भारतको बाह्य मामिला मन्त्रालय र ISRO सँगको सहकार्यमा यो उपग्रह नि:शुल्क प्रक्षेपण गरिएको हो, जसले दुई देशबीचको प्रविधि हस्तान्तरणलाई नयाँ उचाइ दिएको छ।
भविष्यका वैज्ञानिक: यस परियोजनाले नेपालका स्कुले विद्यार्थीहरूमा पनि अन्तरिक्ष विज्ञान र स्टेम (STEM) शिक्षाप्रति ठुलो आकर्षण पैदा गरेको छ।
नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशका लागि स्कुले विद्यार्थीहरूले बनाएको उपग्रह अन्तरिक्षमा पुग्नु गौरवको विषय हो। यसले नेपालीहरू पनि विश्वको प्रविधि प्रतिस्पर्धामा पछि छैनन् भन्ने सन्देश दिएको छ।
स्रोत: नास्ट (NAST), अन्तरिक्ष प्रतिष्ठान नेपाल (APN) र भारतीय सञ्चार माध्यम
