नेपालहाम्रो विशेष (NepalHamro Special)

२९ पुस २०८२ (१४ जनवरी २०२६)

काठमाडौँको पुस-माघको कठ्याङ्ग्रिँदो जाडो होस् वा तराईको शीतलहर, नेपाली भान्सामा एउटा यस्तो चिज छ जसले पुस्ताौँदेखि न्यानोपन र ऊर्जा दिँदै आएको छ— त्यो हो सक्खर (Jaggery)।

हाम्रो संस्कृतिमा माघे सङ्क्रान्तिको समयमा ‘घिउ-चाकु’ को रूपमा यसको प्रयोग अनिवार्य मानिन्छ। तर, के तपाईँलाई थाहा छ? आधुनिक चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद दुवैले सक्खरलाई जाडो महिनाको ‘सुपरफुड’ का रूपमा स्वीकार गरेका छन्। चिनीको स्वस्थ विकल्प मात्र नभई यसले शरीरमा एउटा सुरक्षा कवचको काम गर्छ।

१. किन जाडोमै सक्खरको खोजी हुन्छ? (वैज्ञानिक तथ्य)

चिसो मौसममा हाम्रो शरीरको मेटाबोलिज्म (Metabolism) केही सुस्त हुन्छ र तापक्रम सन्तुलनमा राख्न शरीरलाई थप ऊर्जाको आवश्यकता पर्छ।

• ताप उत्सर्जन (Thermogenic Property): आयुर्वेदका अनुसार सक्खरको प्रकृति ‘उष्ण’ (तातो) हुन्छ। यसको सेवनले शरीर भित्रैबाट ताप पैदा गर्छ, जसले रगतको प्रवाहलाई सन्तुलित बनाउँछ र जाडोबाट बचाउँछ।
• मिहिनेत बिनाको ऊर्जा: सेतो चिनीले रगतमा ग्लुकोजको मात्रा तुरुन्तै बढाएर फेरि घटाउँछ (Sugar Spike), तर सक्खरमा हुने जटिल कार्बोहाइड्रेट बिस्तारै पच्छ। यसले शरीरलाई लामो समयसम्म ऊर्जावान् राख्छ।

२. स्वास्थ्यका लागि ‘वरदान’: सक्खरका ५ फाइदा

नेपालमा परम्परागत रूपमा उखुको रसलाई पकाएर बनाइने सक्खरमा चिनीमा नहुने धेरै पोषक तत्त्वहरू हुन्छन्:

• रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता (Immunity): यसमा जिंक र सेलेनियम जस्ता एन्टिअक्सिडेन्ट प्रशस्त हुन्छन्, जसले जाडोमा हुने रुघाखोकी र भाइरल इन्फेक्सन विरुद्ध लड्न मद्दत गर्छ।
• रक्तअल्पता (Anemia) बाट बचावट: प्रति १०० ग्राम सक्खरमा करिब ११ मिलिग्राम फलाम (Iron) पाइन्छ। नेपाल जस्तो देशमा जहाँ महिला र बालबालिकामा रक्तअल्पताको समस्या छ, यसको नियमित सेवनले हेमोग्लोबिन बढाउन मद्दत गर्छ।
• पाचन प्रक्रियामा सुधार: जाडोमा हामी प्रायः भारी र चिल्लो खाना खान्छौँ। खाना खाएपछि थोरै सक्खर खाँदा यसले पाचन इन्जाइमहरू सक्रिय बनाउँछ र कब्जियत हुन दिँदैन।
• श्वासप्रश्वासको सफाई: काठमाडौँ जस्तो प्रदूषित सहरमा जाडोमा बढ्ने ‘स्मोग’ बाट फोक्सोलाई जोगाउन सक्खर प्रभावकारी मानिन्छ। यसले श्वासप्रश्वास नलीमा जमेको फोहोर सफा गर्न मद्दत गर्छ।
• हाडजोर्नीको दुखाइ: चिसोमा बुढाबुढीको जोर्नी दुख्ने समस्या बढ्छ। अदुवा र सक्खर मिलाएर खाँदा यसले ‘एन्टी-इन्फ्लेमेटरी’ को काम गरी दुखाइ कम गर्छ।

३. टोखाको चाकु र सक्खरको साइनो

माघे सङ्क्रान्तिमा खाइने प्रख्यात टोखाको चाकुको मुख्य कच्चा पदार्थ नै सक्खर हो। उखुको रसलाई ठुला कराहीमा घण्टौँसम्म उमालेर, फिटेर र तन्काएर बनाइने चाकुले जाडोमा हराएको शरीरको तागत फर्काउने विश्वास गरिन्छ। अहिले काठमाडौँको टोखाका गल्लीहरूमा सक्खर उम्लिरहेको बासना र चाकु बनाउने कामदारहरूको व्यस्तताले माघे सङ्क्रान्तिको स्वागत गरिरहेको छ।

४. सावधान: कस्तो सक्खर छान्ने?

बजारमा पाइने गाढा खैरो वा कालो रङको सक्खर प्राकृतिक र शुद्ध हुन्छ। धेरै चम्किलो वा पहेँलो रङको सक्खरमा ‘सोडा’ वा ‘ब्लिचिङ एजेन्ट’ मिसाइएको हुन सक्छ, जसले स्वास्थ्यलाई हानि पुर्‍याउँछ।

चिनीलाई बिस्तारै विस्थापन गरी सक्खरलाई आफ्नो दैनिक आहारमा समावेश गर्नु नै बुद्धिमानी हो। तर, याद राख्नुहोस्, यसमा क्यालोरी बढी हुने भएकोले मधुमेह (Diabetes) का बिरामीले चिकित्सकको सल्लाह लिएर मात्र सीमित मात्रामा सेवन गर्नु राम्रो हुन्छ।

यो जाडोमा केवल स्वादका लागि मात्र होइन, स्वास्थ्यका लागि पनि सक्खर खान नबिर्सिनुहोस्।